Κατηγορίες άρθρων

 Ο ιστορικός ορίζοντας - από το βιβλίο "Ορθοδοξία και Δύση" του Χ. Γιανναρά

Αρχική σελίδα
Εξωτ. πολιτική/ Διπλωματία
Εθνικά θέματα
Κοινωνία
Πολιτισμός
Θρησκεία
Διεθνή
Βιβλιογραφία/ Συνδέσεις
Εκδηλώσεις
Οπτικοακουστικό
υλικό
Δελτία
Ενημέρωσης
Ιστολόγιο
Αντίβαρου
Άγρα γραπτών
Πρόσφατα κείμενα
Με χρονολογική σειρά.
Δελτίο ενημέρωσης!
Εγγραφή Διαγραφή
Συγγραφείς

Αθανάσιος Γιουσμάς
Άθως Γ. Τσούτσος
Άκης Καλαιτζίδης
Αλέξανδρος Γερμανός
Αλέξανδρος-Μιχαήλ Χατζηλύρας
Αλέξανδρος Κούτσης
Αμαλία Ηλιάδη
Ανδρέας Σταλίδης
Ανδρέας Φαρμάκης
Ανδρέας Φιλίππου
Αντώνης Κ. Ανδρουλιδάκης
Αντώνης Λαμπίδης
Αντώνης Παυλίδης
Απόστολος Αλεξάνδρου
Απόστολος Αναγνώστου
Αριστείδης Καρατζάς
Αχιλλέας Αιμιλιανίδης
Βάιος Φασούλας
Βαν Κουφαδάκης
Βασίλης Γκατζούλης
Βασίλης Ζούκος
Βασίλης Κυρατζόπουλος
Βασίλης Πάνος
Βασίλης Στοιλόπουλος
Βασίλης Ν. Τριανταφυλλίδης
(Χάρρυ Κλυνν)
Βασίλης Φτωχόπουλος
Βένιος Αγελόπουλος
Βίας Λειβαδάς
Βλάσης Αγτζίδης
Γεράσιμος Παναγιωτάτος-Τζάκης
Γιάννης Διακογιάννης
Γιάννης Θεοφύλακτος
Γιάννης Παπαθανασόπουλος
Γιάννης Τζιουράς
Γιώργος Αλεξάνδρου
Γιώργος Βλαχόπουλος
Γιώργος Βοσκόπουλος
Γιώργος Βότσης
Γιώργος Κακαρελίδης
Γιώργος Καστρινάκης
Γιώργος Κεκαυμένος
Γιώργος Κεντάς
Γιώργος Κολοκοτρώνης
Γιώργος Κουτσογιάννης
Γιώργος Νεκτάριος Λόης
Γιώργος Μαρκάκης
Γιώργος Μάτσος
Γιώργος Παπαγιαννόπουλος
Γιώργος Σκουταρίδης
Γιώργος Τασιόπουλος
Γλαύκος Χρίστης
Δημήτρης Αλευρομάγειρος
Δημήτρης Γιαννόπουλος
Δημήτριος Δήμου
Δημήτρης Μηλιάδης
Δημήτριος Γερούκαλης
Δημήτριος Α. Μάος
Δημήτριος Νατσιός
Διαμαντής Μπασάντης
Διονύσης Κονταρίνης
Διονύσιος Καραχάλιος
Ειρήνη Στασινοπούλου
Ελένη Lang - Γρυπάρη
Ελευθερία Μαντζούκου
Ελευθέριος Λάριος
Ελλη Γρατσία Ιερομνήμων
Ηλίας Ηλιόπουλος
Θεόδωρος Μπατρακούλης
Θεόδωρος Ορέστης Γ. Σκαπινάκης
Θεοφάνης Μαλκίδης
Θύμιος Παπανικολάου
Θωμάς Δρίτσας
Ιωάννης Μιχαλόπουλος
Ιωάννης Χαραλαμπίδης
Ιωάννης Γερμανός
Κρίτων Σαλπιγκτής
Κυριάκος Κατσιμάνης
Κυριάκος Σ. Κολοβός
Κωνσταντίνος Αλεξάνδρου Σταμπουλής
Κωνσταντίνος Ναλμπάντης
Κωνσταντίνος Ρωμανός
Κωνσταντίνος Χολέβας
Λαμπρινή Θωμά
Μαίρη Σακελλαροπούλου
Μανώλης Βασιλάκης
Μανώλης Εγγλέζος - Δεληγιαννάκης
Μάρκος Παπαευαγγέλου
Μάρω Σιδέρη
Μιλτιάδης Σ.
Μιχάλης Χαραλαμπίδης
Μιχάλης Κ. Γκιόκας
Νέστωρ Παταλιάκας
Νικόλαος Μάρτης
Νίκος Ζυγογιάννης
Νίκος Καλογερόπουλος Kaloy
Νίκος Λυγερός
Νίκος Παπανικολάου
Νίκος Σαραντάκης
Νίνα Γκατζούλη
Παναγιώτης Α. Μπούρδαλας
Παναγιώτης Ανανιάδης
Παναγιώτης Ήφαιστος
Παναγιώτης Α. Καράμπελας
Παναγιώτης Καρτσωνάκης
Παναγιώτης Φαραντάκης
Παναγιώτης Χαρατζόπουλος
Πανίκος Ελευθερίου
Πάνος Ιωαννίδης
Πασχάλης Χριστοδούλου
Παύλος Βαταβάλης
Σοφία Οικονομίδου
Σπυριδούλα Γρ. Γκουβέρη
Σταύρος Σταυρίδης
Σταύρος Καρκαλέτσης
Στέλιος Θεοδούλου
Στέλιος Μυστακίδης
Στέλιος Πέτρου
Στέφανος Γοντικάκης
Σωτήριος Γεωργιάδης
Τάσος Κάρτας
Φαήλος Κρανιδιώτης
Φειδίας Μπουρλάς
Χρήστος Ανδρέου
Χρήστος Δημητριάδης
Χρήστος Κηπουρός
Χρήστος Κορκόβελος
Χρήστος Μυστιλιάδης
Χρήστος Σαρτζετάκης
Χριστιάνα Λούπα
Χρίστος Δαγρές
Χρίστος Δ. Κατσέτος
Χρύσανθος Λαζαρίδης
Χρύσανθος Σιχλιμοίρης
Gene Rossides
Marcus A. Templar

Επικοινωνία
Οι απόψεις σας είναι ευπρόσδεκτες!
 
 

Ακολουθεί ολόκληρο το πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου
"Ορθοδοξία και Δύση στη Νεώτερη Ελλάδα" του Χρήστου Γιανναρά.
Το κεφάλαιο τιτλοφορείται "Ο ιστορικός ορίζοντας".

Μία προσφορά του Αντίβαρου στους αναγνώστες του.

Το κείμενο είναι γραμμένο σε ατονικό σύστημα...
Αυτό οφείλεται στον τρόπο που δαχτυλογραφήθηκε,
πριν 12 περίπου χρόνια για διαφορετικό σκοπό και αρχικά μεταφερόμενο στα λεγόμενα greeklish!
Μετατράπηε ήδη στο ελληνικό αλφάβητο και διορθώθηκαν τα περισσότερα τυπογραφικά λάθη.
Κάποια στιγμή θα προσπαθήσουμε να το μεταφέρουμε και σε τονικό σύστημα...
Ως τότε, δεν θα θέλαμε να σας αποθαρρύνουμε να το διαβάσετε!
Αξίζει τον κόπο, έστω και έτσι!


 

Ο Ιστορικος Οριζοντας

Σπουδαζουμε την ιστορια του "νεωτερου" Ελληνισμου με αφετηρια συνηθως, την πτωση της Κων/πολης (1453). Ηταν η τελικη πραξη στην καταρρευση του "βυζαντινου" -οπως λεμε σημερα- Ελληνισμου, το τελος των "μεσων" και η αρχη των νεωτερων χρονων της ελληνικης ιστοριας.

Απο την σκοπια, ωστοσο της εξελιξης του πολιτισμου των Ελληνων, οροσημο η αφετηρια των "νεωτερων" χρονων δεν ειναι το 1453. Ειναι μαλλον το 1354: η χρονια που ο Δημητριος Κυδωνης, με προτροπη του αυτοκρατορα Ιωαννη Κατακουζηνου, μεταφραζει στα ελληνικα τη Summa Theologiae του Θωμα του Ακινατη. Εκστασιασμενος ο Κυδωνης απο το καινουργιο "φως" που ερχεται "εξ εσπεριας", αναλαμβανει να το μεταδωσει στους συμπατριωτες του Ελληνες.

Το γεγονος οριοθετει μια καινουργια εποχη για τον Ελληνισμο, μια νεα ιστορικη περιοδο. Περιοδο οπου το ενδιαφερον των Ελληνων μετατιθεται προοδευτικα απο τη δικη τους παραδοση και τον δικο τους πολιτισμο σε καποιο αλλο προτυπο και οραμα βιου.

Σιγουρα ο Ελληνισμος ηταν παντοτε ενα σταυροδρομι πολιτισμων, αντιληψεων και ιδεων, επιστημης και φιλοσοφιας. Απο τα αρχαιοτατα κιολας χρονια οι Ελληνες ενδιαφερονται με παθος για αλλοτριες παραδοσεις, προσλαμβανουν στοιχεια απο ξενους πολιτισμους. Ομως το βασικο γνωρισμα των Ελληνων ηταν ακριβως η ικανοτητα τους να αφομοιωνουν τις προσληψεις και τα δανεια. Καθε ξενο στοιχειο να γινεται αφορμη εμπλουτισμου και ανανεωσης της ελληνικης αυτοσυνειδησιας. Στην περιοδο που εγκαινιαζεται με τις μεταφρασεις του Κυδωνη, αυτη η αφομοιωτικη ικανοτητα του Ελληνισμου μοιαζει υποτονικη η ολοτελα χαμενη. Τα δανεια και οι προσληψεις δεν υποτασσονται πια στον ελληνικο τροπο του βιου, στην ελληνικη ΝΟΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ του βιου. Αντιθετα, υποτασσουν οι προσληψεις και αμβλυνουν προοδευτικα την πολιτιστικη αυτοσυνειδησια των Ελληνων, αλλοτριωνουν την ελληνικη ταυτοτητα. Ειτε υποταγμενοι στις βαρβαρικες ορδες των Οθωμανων Τουρκων, τετρακοσια ολοκληρα χρονια, ειτε συγκροτημενοι σε κρατος με συμβατικα γεωγραφικα συνορα, μετα το 1827, οι Ελληνενς ζουν πια με το βλεμμα και το πνευμα τους στραμμενα στα "φωτα" της Δυσης.

Οσο κι αν λογαριασει κανεις τις αντιστασεις του λαικου σωματος σε αυτη την προοδευτικη αλλοτριωση, η και τις επωνυμες αντιδρασεις καποιων ελαχιστων λογιων, το στοιχειο που τελικα κυριαρχει ειναι η αυξανομενη αγνοια των Ελληνων για την πολιτιστικη τους παραδοση, οι παραποιημενες αντιληψεις, συχνα η αδιαφορια και η περιφρονηση για την ελληνικοτητα. Αυτο που κυριαρχει ειναι ο θαυμασμος για τον πολιτισμο που διαμορφωνεται στη Δυση και που μονοπωλει στις συνειδησεις την εννοια της προοδου. Ακομα και την οποια πληροφορηση για την πολιτιστικη τους κληρονομια την αντλουν πια οι Ελληννες απο τους δυτικους μελετητες -τους "ουμανιστες" και αρχαιολατρες της Ευρωπης- ανυποψιαστοι για τυχον παρανοησεις η και εσκεμμενες διαστρεβλωσεις.

Ομως εδω θα χρειαστει μια πρωτη παρενθεση: ενα ερωτημα που δημιουργει το οροσημο του 1354.

Ειναι αραγε θεμιτο να μιλαμε για Ελληνισμο και για ελληνικο πολιτισμο στον 14ο αιωνα? Ηταν λοιπον Ελληνες οι "Βυζαντινοι", οι κατοικοι της ανατολικης και πολυεθνικης Ρωμαικης Αυτοκρατοριας;

Ο τρπος που σπουδαζουμε σημερα την Ιστορια προυποθετει - σχεδον αυτονοητα- καποιες σχηματοποιησεις: ισως αναποφευκτες προκειμενου να τιθασευσουμε το ιστορικο υλικο. Διαιρουμε σχηματικα τον ιστορικο χρονο σε περιοδους και διαστελλουμε, επισης σχηματικα, τους πολιτισμους η τις εθνοτητες. Και η λογικη των ιστορικων μας σχηματοποιησεων, πολυ συχνα, πιεθαρχει σε κριτηρια που εχουμε σημερα για τον "πολιτισμο" η την "εθνοτητα"- και που δεν ειναι οπωσδηποτε τα κριτηρια και οι αντιληψεις της εποχης που εξεταζουμε.

Ετσι και στο συγχρονο ελληνικο κρατος, για πολλες δεακετιες, οι Ελληνες διδασκονταν στα σχολεια την ιστορια τους χωρισμενη σε τρεις μεγαλες και μαλλον σχηματικες περιοδους: Την περιοδο της αρχαιας Ελλαδας -απο την πρωτοελλαδικη και πρωτομινωικη εποχη (2900 π.Χ.) ως την κατακτηση της του ελλαδικου χωρου απο τους Ρωμαιους (146 π.Χ.) η ως το κλεισιμο των τελευταιων φιλοσοφικων σχολων της Αθηνας (529 μ.Χ.). Την περιοδο της "βυζαντινης" η μεσσαιωνικης Ελλαδας -απο την ιδρυση της Κων/πολης (325 μ.Χ.) ως και την πτωση της (1453). Και την περιοδο της νεωτερης Ελλαδας- απο το 1453 ως σημερα.

Αυτη η εκπαιδευτικα παγιωμενη διαιρεση της ελληνικης ιστοριας απηχουσε μιαν αντιληψη διαχρονικης ενοτητας του Ελληνισμου-και μαλιστα με βαση την εθνοφυλετικη ομοιγενεια. Ενος Ελληνισμου φυλετικα ενιαιου μεσα στη διαδρομη των γενεων: με συνεχη βιολογικη διαδοχη απο τα αρχαιοτατα χρονια ως σημερα.

Γι' αυτο και οταν πολυ εγκαιρα, στον 19ο αιωνα, καποιος ασημαντος γερμανος ιστορικος, ο Φαλλμεραυερ, αμφισβητησε την απευθειας καταγωγη των σημερινων Ελληνων απο τους αρχαιους, η ταραχη που προκληθηκε στο ελλαδικο κρατιδιο ηταν αποκαλυπτικη μιας βαθυτερης συγχυσης. Οι Νεοελληνες δεν ηξεραν πως να ορισουν την ελληνικοτητα τους. Και το μεγαλυτερο σκανδαλο ηταν η βυζαντινη η μεσσαιωνικη περιοδος της ιστοριας τους: Με ποιο κριτηριο να αναγνωρισθουν ως Ελληνες οι κατοικοι αυτης της πανσπερμιας των φυλων που συγκροτουσαν την Ανατολικη Ρωμαικη Αυτοκρατορια -μιαν αυτοκρατορια ωστοσο με κυριαρχη γλωσσα την ελληνικη, με φιλοσοφια και τεχνη που συνεχιζε οργανικα και ανεπλαθε δημιουργικα την αρχαιοελληνικη κληρονομια. Σιγουρα οι βυζαντινοι Πατερες της Εκκλησιας -καποιοι με σπουδες στην Αθηνα- συνεχιζαν τον προβληματισμο και τον λογο του Πλατωνα, του Αριστοτελη, της Στοας και των Νεοπλατωνικων, ομως παραλληλα εγραφαν λογους "κατα Ελληνων", αφου στην εποχη τους η λεξη Ελληνας σημαινε αποκλειστικα και μονο ειδωλολατρης. Αλλα και ο συνολος πληθυσμος πρεπει να γνωριζε αρκετα καλα τα κειμενα των ειδωλολατρων Ελληνων, αφου επι χιλια περιπου χρονια αλφαβηταρι για την εκμαθηση αναγνωσης και γραφης ηταν ο Ομηρος.

Το δυσεπιλυτο προβλημα ορισμου της ελληνικοτητας διαιωνιζεται στο νεοελληνικο κρατιδιο ως σημερα. Υπαρχουν παντα καποιοι "προοδευτικοι" διανοουμενοι, που θεωρουν υποτιμητικη καθε επιμειξια του Ελληνισμου με τον Χριστιανισμο και αμφισβητουν πεισματικα την ελληνικοτητα της "Βυζαντινης" Αυτοκρατοριας. Οπως υπαρχουν και καποιοι χριστιανοι διανοουμενοι, με ιδεολογικα επεξεργασμενη πιστη, που προτιμανε το ονομα του "Ρωμιου" και της Ρωμιοσυνης στη θεση του Ελληνα και της ελληνικοτητας. Υπηρξε και νεολληνας Πρωθυπουργος και Προεδρος της Ελληνικης Δημοκρατιας, που δεν δισταζε να μιλαει για τις πολλαπλες υποδουλωσεις που γνωρισαν οι Ελληνες: πρωτα στους Ρωμαιους, υστερα στους Ρωμαιους, υστερα στους Βυζαντινους και μετα στους Τουρκους!...

Δεν ειναι δυνατο να προσεγγισουμε τη σχεση του Ελληνισμου με τη Δυση στα νεωτερα χρονια, χωρις να διατυπωσουμε καταρχην μια προταση εξοδου απο την πελωρια αυτη συγχυση-προταση καποιου ορισμου της ελληνικοτητας. Η προταση ειναι να δουμε την Ελλαδα οχι καταρχην ως ΤΟΠΟ, αλλα καταρχην ως ΤΡΟΠΟ του βιου. Δεν μπορει να αμφισβητησει κανεις το γεγονος οτι ο Ελληνισμος απεκτησε γεωγραφικα συνορα για πρωτη φορα στον 19ο αιωνα -μολις πριν απο εκατον εξηντα χρονια. Και οτι αυτα τα συνορα- του συμβατικου ελλαδικου κρατιδιου που προεκυψε απο την επανασταση εναντια στους Τουρκους- αφηναν απεξω τα τρια τεταρτα των ελληνοφωνων πληθυσμων της τοτε Οθωμανικης Αυτοκρατοριας.

Η αρχαια Ελλαδα δεν ειχε ενιαια κρατικη υποσταση, ουτε και συνορα. Ηταν το συνολο των "ελληνιδων πολεων" -ανεξαρτητες πολεις- κρατη, που απλωνοταν απο την Μακεδονια ως την Κρητη και απο την Ιωνια ως την Σικελια, την κατω και κεντρικη Ιταλια. Οι πολεις αυτες αναγνωριζονταν ως "ελληνιδες" οχι μονο για την κοινη τους ελληνικη γλωσσα, αλλα και για τον κοινο τροπο του βιου, δηλαδη τον κοινο πολιτισμο τους [Η κοινη ελληνικη συνειδηση γινεται χαρακτηριστικα εκδηλη στις περιπτωσεις των κοινων εορτων και αγωνων (στην Ολυμπια, στην Νεμεα, στον Ισθμο της Κορινθου και στους Δελφους), οπου μονο Ελληνες μπορουσαν να συμμετασχουν, ανεξαρτητα απο την πολη καταγωγης τους]. Θα απαιτουσε μια εκτενη αναπτυξη το περιεχομενο της λεξης ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ, αλλα και μονο η ταυτιση με τον ΤΡΟΠΟ του βιου μπορει να ειναι ενας καταρχην ορισμος.

Στον 4ο π.Χ. αιωνα ο Μεγας Αλεχανδρος ενωνει κατω απο τη στρατιωτικη του ισχυ τις περισσοτερες ελληνιδες πολεις, προκειμενου να επιχειρησει μια μεγαλεπιβολη εκστρατεια εναντιον των Περσων. Κατατροπωνει τους Περσες, αλλα συνεχιζει την εξτρατεια του ως την Βακτριανη και τις Ινδιες. Ο τροπος με τον οποιο ο Αλεξανδρος αντιλαμβανεται την κατακτηση αυτων των απεραντων περιοχων -απο τις νοτιες ακτες της Κασπιας ως την Παλαιστινη, Βαβυλωνα, Αιγυπτο και ως τον Ινδικο ωκεανο- ειναι να ιδρυει παντου καινουργιες ελληνιδες πολεις, που μεταφερουν τον ελληνικο ΤΡΟΠΟ του βιου σε καθε γωνια του τοτε γνωστου κοσμου. Ετσι γεννιεται ο "μεγας κοσμος" της ελληνικης οικουμενης- ενα εκπληκτικο φαινομενο πολιτισμικης εκρηξης που δεν εχει το ομοιο στην Ιστορια.

Οταν αργοτερα η Ρωμη, ακολουθωντας το οραμα του Αλεξανδρου, θα ενοποιησει με τις δικες της κατακτησεις και κατω απο το δικο της διοικητικο συστημα ενα μεγαλο μερος των εξλληνισμενων απο τον Αλεξανδρο περιοχων, το κοινο και συνεκτικο στοιχειο της αυτοκρατοριας της θα παραμεινει ο ελληνικος πολιτισμος. Συνειδητοποιουμε οχι μονο την εκταση, αλλα και το βαθος η την ποιοτητα εξελληνισμου της ρωμαικης "οικουμενης", οταν διαβαζουμε τα ελληνικα κειμενα ενος φανατικα συντηρρητικου Εβραιου: τις επιστολες του Αποστολου Παυλου. Οι Εβραιοι ηταν λαος που αντισταθηκε σθεναρα και με αιματηρο τιμημα στον εξλληνισμο του, και ο Παυλος ανηκε στην πιο συντηρητικη κοινωνικη ομαδα των Εβραιων, στους Φαρισαιους. Κι ομως ο εθνοφυλετικος συντηρητισμος του δεν τον εμποδιζει να χειριζεται την ελληνικη γλωσσα, τις ελληνικες φιλοσοφικες εννοιες, αλλα και καποιους ελληνες συγγραφεις, με μιαν ευχερεια που δυσκολα θα την συναγωνιζοταν οποιοσδηποτε Αλεξανδρινος η και Αθηναιος της εποχης του.

Απο τον 2ο κιολας π.Χ. αιωνα, η ιδια λατινικη αριστοκρατια της Ρωμης προτιμαει στις κοινωνικες αναστροφες τη χρηση της ελληινκης γλωσσας, και οταν τον 1ο μ.Χ. αιωνα ο Παυλος και παλι γραφει την επιστολη του προς Ρωμαιους, δεν διανοειται να χρησιμοποιησει τα λατινικα. Δυομισι αιωνες αργοτερα, η πολιτικη και στρατιωτικη ιδιοφυια του Διοκλητιανου θα διακρινει οτι το κεντρο των ιστορικων εξλιξεων εχει οριστικα μετατεθει στην ελληνικη Ανατολη, γι' αυτο και θα περασει το μεγαλυτερο μερος της βασιλειας του στην Νικομηδεια. Ετσι εχει προετοιμασθει και το τολμηρο εγχειρημα του Μεγαλου Κωνσταντινου να μεταθεσει το κεντρο της αυτοκρατοριας σε μια καινουργια ελληνικη πρωτευουσα, τη Νεα Ρωμη, που ο λαος θα την αποκαλεσει Κων'πολη.

Με κεντρο πια την Νεα Ρωμη η Ρωμαικη Αυτοκρατορια θα διανυσει μια θαυμαστη σε καθε φαση της ιστορικη διαδρομη ολοκληρης χιλιετηριδας. Σιγουρα, η πολιτισμικη της ταυτοτητα δεν ειναι ουτε αμιγως ρωμαικη, ουτε αμιγως ελληνικη. Ειναι το χριστιανικο στοιχειο που πρωτευει, και μαλιστα η εμμονη και πιστοτητα στην ορθοδοξη πρωτοχριστιανικη παραδοση. Με αξονα βιου την ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΗ νοηματοδοτηση της ανθρωπινης υπαρξης, του κοσμου και της Ιστοριας, η Ρωμαικη Αυτοκρατορια θα αναχωνευσει οργανικα και δημιουργικα τη ρωμαικη παραδοση του δικαιου και της διοικησης, και παραλληλα την ελληνικη φιλοσοφια και τεχνη. Μετα τον 6ο αιωνα θα ειναι και επισημα μια ελληνοφωνη αυτοκρατορια, και μετα τον 10ο αιωνα θα υιοθετησει και τους ορους Ελληνας και ελληνικος, φορτισμενους πια με αξιολογικο περιεχομενο, για να αντιπαραταξει τη δικη της πολιτισμικη ταυτοτητα στον καινουργιο πολιτισμο που γεννιεται στην κατακτημενη απο βαρβαρα φυλα και φυλες Δυση.

Αυτοι οι καινουργιοι κατοικοι της δυτικης και κεντρικης Ευρωπης, παρ' ολο που εχουν υποταξει και εξουθενωσει τους λατινοφωνους Ρωμαιους, φιλοδοξουν να σφετερισθουν, με τη λογικη της γεωγραφικης οριοθετησης, τον τιτλο και την ιστορικη συνεχεια της Ρωμαικης Αυτοκρατοριας. Γι' αυτο και αρνουνται το ονομα του Ρωμαιου στους πολιτες της ανατολικης και εξελληνισμενης αυτοκρατοριας. Τους αποκαλουν χλευαστικα "Γραικους", και απο τον 17ο αιωνα η ιστοριογραφια τους θα επινοησει το πρωτοφανες ονομα Βυζαντιο και "Βυζαντινος". Βεβαια το Βυζαντιο υπηρξε ιστορικα: ηταν η πολιχνη στις ακτες του Βοσπορου -αρχαια ελληνικη αποικια- που στην θεση της ο Κωνσταντινος εχτισε τη Νεα Ρωμη. Αλλα ειναι φανερο οτι η ανακληση του παλαιου τοπωνυμιου ενδιεφερε τους Δυτικους μονο για να υποκατασταθει το ονομα της Νεας Ρωμης. Για τους ελλνοφωνους Ρωμαιους, ακομα ως την περιοδο της Τουρκοκρατιας, το ονομα "Βυζαντινος" θα ηταν μαλλον ακατανοητο -θα ηχουσε τοσο παραλογα, ως αν αποκαλουσε καποιος τον σημερινο κατοικο της Ελλαδας "Πλακιωτη" (απο το ονομα της παλιας συνοικιας που γυρω χτιστηκε η καινουργια πολη των Αθηνων). Κι ομως το αυθαιρετο επινοημα των Δυτικων κυριαρχησε τελικα, και ειναι σημερα καθιερωμενο στην κοινη συνειδηση και στην ιστορικη επιστημη.

Στο μεταξυ, στον 2ο π.Χ. αιωνα ως τον 19ο, η γεωγραφικη περιοχη οπου ανθισαν οι αρχαιες ελληνιδες πολεις, γνωρισε διαδοχικα περιπου δεκαεπτα επιδρομες βαρβαρων φυλων και φυλων. Απο τις παραδουναβιες περιοχες ως την Κρητη, και απο την νοτια Ιταλια ως τα βαθη της Μ. Ασιας και τον Ποντο, οι ελληνοφωνοι πληθυσμοι δοκιμαστηκαν σκληρα επι αιωνες απο αυτα τα αλλεπαλληλα κυματα των κατακτησεων, που σημαιναν, καθε φορα, καποιες επιμειξιες με τους γηγενεις Ελληνες. Ετσι, οποιοσδηποτε ισχυρισμος για φυλετικη ομοιγενεια και "καθαροτητα αιματος" των νεωτερων Ελληνων θα ειχε ερεισματα μαλλον περιορισμενα η συγκεχυμενα, και σε μεγαλο ποσοστο θα ηταν μονο ρομαντικη αυθαιρεσια. Αλλα το ιστορικο παραδοξο ειναι αυτο που με την ποιητικη του γλωσσα διαπιστωνε ο στρατηγος Μακρυγιαννης στον 19ο αιωνα: "οτι αρχη και τελος, παλιοθεν και ως τωρα, ολα τα θερια πολεμουν να μας φανε τους Ελληνες και δεν μπορουνε; τρωνε απο μας και μενει και μαγια". Αυτη η "μαγια" των ελληνιδων πολεων και αργοτερα των κοινοτητων, μεσα απο τις κατακτησεις και επιμειξιες, εσωζε τελικα την ελληνικη ιδιαιτεροτητα: τη γλωσσα, τη νοοτροπια, την ελληνικη νοηματοδοτηση του κοσμου και της ζωησ- απο καποια εποχη και μετα ανχωμενα ολα στην εκκλησιαστικη ορθοδοξια.

Βεβαια μια τετοια "μαγια" δυναμικης και αδιακοπα ανανεουμενης ελληνικοτητας δεν ανιχνευεται με αναφορα σε γενεαλογικα δεντρα - στη συνεχη ιστορικη διαδοχη οικογενειων και ονοματων. Ανιχνευεται στη λαικη ποιηση, στο λαικο ηθος, στον τροπο που εχτιζαν και εικονογραφουσαν τις εκκλησιες ως την πιο απομακρυσμενη ελληνικη κοινοτητα, ανιχνευεται στη μουσικη, στις λαικες φορεσιες, στα προικοσυμφωνα και στα συνεταιρικα συμβολαια. Κυριως στους αιωνες της Τουρκοκρατιας, ηταν η ΠΡΑΞΗ της ζωης, εκφραση της κοινης εκκλησιαστικης πιστης (οχι ιδεολογικα η φυλετικα κριτηρια), που ξεχωριζαν τον ορθοδοξο Ελληνα απο τον αλλοθρησκο Τουρκο η τον ετεροδοξο "Φραγκο": Ηταν η νηστεια, η γιορτη, ο χορος στο πανηγυρι, το αναμμενο καντηλι στο οικογενειακο εικονοστασι, το ζυμωμα του προσφορου, ο αγιασμος καθε μηνα.

Ετσι, οταν τον δευτερο χρονο της εξεγερσης τους εναντια στην τουρκικη τυραννια (1822) οι Ελληνες συγκροτουν την πρωτη και ιδρυτικη του νεοελληνικου κρατους Εθνικη Συνελευση της Επιδαυρου, δεν εχουν αλλο τροπο να ορισουν την ιδιοτητα του Ελληνα, παρα μονο καταφευγοντας στην θρησκευτικη του πιστη. Στο τμημα Β' #β του Συνταγματος της Επιδαυρου διαβαζουμε: " Οσοι αυτοχθονες κατοικοι της Επικρατειας της Ελλαδος πιστευουσιν εις Χριστον, εισιν Ελληνες".

Ειναι μαλλον η πιο απεριφραστη δικαιωση της προταση να οριζουμε την Ελλαδα οχι καταρχην ως ΤΟΠΟ, αλλα καταρχην ως ΤΡΟΠΟ βιου.

[ Στις βασικες θεσεις αυτου του κεφαλαιου συγκλινουν συμπερασματικες μαρτυριες απο διαφοροποιημενες θεωρητικες προοπτικες. Πρβλ. ενδεικτικα:

Κ.Θ. Δημαρας: "Η Ελλαδα βρισκεται αναμεσα σε δυο μεγαλους πολιτισμικους ογκους, που ξεχωριζουν παντα, οσο κι αν οι τροπες της ιστοριας τυχαινει να προκαλεσουν μετατοπισεις. Η Ανατολη και η Δυση σμιγουν επανω στα ελληνικα εδαφη, που γινονται ετσι ενα σταυροδρομι οπου αδιακοπα συγκρουονται δυο πρωταρχικες μορφες πολιτισμου. Προγεφυρωμα και του ενος και του αλλου πολιτισμου στις αντιθετες διευθυνσεις τους, ο ελληνικος χωρος δοκιμασθηκε πολλες φορες απο την κατακτηση. Ομως εκεινο που ειναι το δραμα της φυλης μας, ειναι και μια απο τις δοξες της απο την αποψη την πολιτισμικη: ο ελληνισμος δεχθηκε με τον τροπο αυτον πλουσιες και ποικιλες επιδρασεις, που προκαλεσαν την ιδιοτυπια του. Η θεση του αναμεσα σε πολιτισμους που τον επηρεαζουν, του επετρεψε ανεκαθεν να εκμεταλλευθει τις ιδιοτητες του, να ασκησει την αφομοιωτικη του δυναμη. Εξ αλλου η γεωγραφικη θεση του ελληνισμου δεν ειναι απιθανο να επεφερε κι ενα αλλο σταθερο χαρακτηριστικο της φυλης. Θυμιζω την παρατηρηση του Αριστοτελη: οι λαοι της Ευρωπης του φαινονται δραστηριοι, αλλα χωρις οξυτητα του νου; οι Ασιατες το αντιθετο. Κι ο Αριστοτελης, ετσι, καταληγει να θεωρει οτι οι Ελληνες, ζωντας σ'ενα κλιμα που μετεχει και απο την Ασια και απο την Ευρωπη, συνδυαζουν και των δυο ομαδων τα προτερηματα. Ο ελληνικος πολιτισμος, λοιπον, εκφραζεται μεσα στην αδιακοπη ανανεωση την οποια προκαλουν οι επαφες με τους ξενους πολιτισμους, και στην αδιακοπη ακτινοβολια που ειναι αποτελεσμα της ιδιοτυπιας του και ταν επαφων του... Οι λαοι, οπως καθε οργανισμος, αφομοιωνουν οσο ειναι ζωντανοι, και αφομοιωνουν τοσο περισσοτερο και τοσο καλυτερα οσο πιο ζωντανοι ειναι. Η ελαττωση της αφομοιωσης εκφραζει βιολογικη πτωση του οργανισμου; μονο οι νεκροι οργανισμοι παυουν να αφομοιωνουν... Εκεινο που προεχει ειναι η ικανοτητα για πραγματικη αφομοιωση, για δημιουργια δηλαδη νεου στοιχειου, ιδοτυπου, απο το ξενο".(Ιστορια της Νεοελληνικης Λογοτεχνιας, Αθηνα 1968, Προλογος, σελ. ιγ-ιδ).

Νικος Σβορωνος: " θεωρω την πολιτισμικη συνεχεια του ελληνισμου ως ενα δυναμικο φαινομενο με διαφορετικες φασεις. Δεν πιστευω βεβαια στη φυλετικη συνεχεια. Δεν κανω ζωολογια, κανω ιστορια. Δεν ξερω τι ειναι ανθρωπολογικα η ελληνικη φυλη η ο ελληνικος λαος η το ελληνικο εθνος. Ειναι ανακατεμενα, οπως συμβαινει με ολους τους ιστορικους λαους του κοσμου. Για το οτι υπαρχει, ομως, απο παλια, πολυ παλια, ενας ελληνικος λαος που εχει συνειδηση της ενοτητας του και της διαφορας απο τους αλλους λαους, και εχει συνειδηση της ιδιαιτεροτητας του και της πολιτισμικης του συνεχειας, δεν υπαρχει αμφιβολια... Και εδω μπορω να επαναλαβω, συντομα και απλουστευτικα, ορισμενες προτασεις που εχω διατυπωσει: Την υπαρξη -εως την επικρατηση της ρωμαικης ιδεας, υστερα απο την κατακτηση της Ρωμης και του χριστιανισμου- ενος ελληνικου λαου, φυλετικα αναμεικτου, οπως ολοι οι ιστορικοι λαοι, με κοινα πολιτισμικα χαρακτηριστικα και με συνειδηση της ενοτητας του και της συνεχειας του. Τη βαθμιαια απομακρινση του απο το συνειδησιακο περιεχομενο της ελληνικοτητας, με την επικρατηση δυο πλατυτερων ιδεων, του χριστιανισμου και της ρωμαικοτητας, που χαρακτηριζουν την ιδεολογια της Βυζαντινης Αυτοκρατοριας, ιδεολογια συνεκτικη του βυζαντινου κρατους- πραγμα που δεν αποκλειει την υπαρξη, συγχρονως, και μιας ιδιαιτερης συνειδησης της ιδιαιτεροτητας σε καθε λαο, απο αυτους που αποτελεσαν το πολυεθνικο αυτο πολιτικο και πολιτισμικο συγκροτημα. Τελος, τη σταδιακη πολιτισμικη επανασυνδεση του ελληνικου στοιχειου της αυτοκρατοριας με την ελληνικη ιδεα και το παλιο ελληνικο του παρελθον, οπως κατα τον 11ο αιωνα, και την κατακτηση μιας καθαρα ελληνικης συνειδησης, που συντελειται κατα τα τελευταια χρονια του Βυζαντιου, και καταληγει με την διαμορφωση του νεου ελληνικου εθνους, μεσα στην Τουρκοκρατια, και την διακηρυξη της βουλησης του να δημιουργησει ανεξαρτητο ελληνικο κρατος με την ελληνικη επανασταση... Ο ελληνισμος βρεθηκε σε τετοιες αντικειμενικες καταστασεις, ωστε να ειναι απο τους λιγους λαους οι οποιοι αποκτησαν εθνικη συνειδηση ακριβως μεσα σε ευρυτερα συνολα και σε αντιπαραθεση με αυτα. Κυριως σαν κατακτημενος λαος. Και το οτι διατηρησε τη γλωσσα του, την εθνικη του συνειδηση, για μενα τουτο ειναι αντιστασιακο φαινομενο... Δεν θεωρω αντισταση απλως και μονο να παρεις τα οπλα και να ανεβεις στα βουνα. Αυτο ειναι ευκολο πραγμα, σχετικα ευκολο. Το προβλημα ειναι να μεινεις αυτο που εισαι, και αυτο βεβαια συνδυαζεται με την πολιτισμικη συνεχεια του ελληνισμου. Με το γεγονος οτι οταν κατακτηθηκε ο ελληνικος λαος, ειτε απο τους Ρωμαιους αρχικα ειτε αργοτερα απο τους Τουρκους, ειχε εθνικη ενοτητα και συνειδηση της ενοτητας αυτης. Υπηρχε μια λαικη ενοτητα με τη γλωσσα, με τα ηθη και τα εθιμα, και ειχε συνειδηση της ταυτοτητας του αυτης, η οποια του επετρεψε να αντισταθει στην απορροφηση απο αλλους λαους, οι οποιοι ηταν οι κατακτητες του". (Συνεντευξη στο περιοδικο Συγχρονα θεματα, Τευχος 35-37, Δεκεμβριος 1988).

Ε.Π. Παπανουτσος: " Αφαιρεσαμε απο την παιδεια του Εθνους το στοιχειο που μπορει να γινει ο καλυτερος αξονας της και που δικαιολογημενα πρεπει να ειναι το καμαρι μας:την ιδεα της ακαταλυτης διαρκειας, της αδιασπαστης συνεχειας που παρουσιαζει αυτος ο μικρος και βασανισμενος λαος στη μακρα και γεματη απο ωραιες σελιδες πνευματικη του ιστορια. Και αληθεια αναμφισβητη και χρεος εθνικο απο τα πρωτα ειναι να τονιζουμε στις γενεες που ερχονται, για να παρουν τη θεση τους μεσα στον εθνικο στιβο, οτι ποτε δεν επαψε αυτη η φυλη να υπαρχει και να εκδηλωνεται πνευματικα με προσωπα και εργα αξιολογα. Οτι σε ολες τις φασεις του ιστορικου βιου της τραγουδησε, ερευνησε και στοχαστηκε, εγραψε και φιλοσοφησε, ζωγραφισε επλασε κ' εχτισε, δηλαδη εζησε και πνευματικα καταξιωσε τη ζωη της, οπως ζουν και πνευματικα καταξιωνουν τη ζωη τους οι λαοι που εχουν και δημιουργουν παραδοση... Το αμεσο εθνικο παρελθον στην πνευματικη μας ιστορια διαγραφεται με μια φοβερη για τις συνεπειες της μονοκοντυλια. Αφηνοντας την αρχαια Ελλαδα διασκελιζουμε βιαστικα και με συγκαταβαση δεκα αιωνες βυζαντινης ιστοριας και αποστρεφοντας το προσωπο με συναισθημα πικριας απο τους χρονους της Φραγκοκρατιας και της Τουρκοκρατιας, προσπαθουμε να ξανανβρουμε τον μετα το Εικοσιενα ελευθερο εαυτο μας μεσα απο την ιταλικη, την αγγλικη, τη γαλλικη και τη γερμανικη Επιστημη και Φιλοσοφια των τετρακοσιων τελευταιων ετων. Να ξανακολλησομε στην Ευρωπη γινεται η εγνοια μας και αγωνιζομαστε να ανακουφισουμε τον πληγωμενο μας εθνικο εγωισμο με την προσπαθεια να αποδειξομε, οτι οι προχωρημενοι στον πολιτισμο Ευρωπαιοι οφειλουν τα φωτα τους στους αρχαιους μας προγονους. Πως δημιουργηθηκε, και ιδιως πως διαδοθηκε και επιασε αυτος ο μυθος; πως η ελευθερη μετα την εθνικη αποκατασταση πατριδα επεσε σ' αυτη τη θανασιμη πλανη και εκανε την ασυγγνωστη αδικια να σκισει με τα ιδια της τα χερια τοσες εκατονταδες λαμπρων σελιδων, με αποτελεσμα να ακρωτηριασει την πνευματικη της ιστορια. Ενα παντως ειναι βεβαιο: οτι το κακο εγινε, οτι η πλανη εξακολουθει σε πολλους να υπαρχει". (Νεοελληνικη Φιλοσοφια, Αθηναι-Βασικη Βιβλιοθηκη τομος 35- Εισαγωγη, σελ. 7 και 8).

Ζησιμος Λορεντζατος: "συνεχιζουμε το ονομα ενος ανισου τοπου, που υπαρχει πολυ περισσοτερο στο χρονο παρα στο χωρο, και γι' αυτο η μοιρα μας δεν καταλαβαινει τη μοιρα των λαων του χωρου, αλλα κλωθεται ολοενα τριγυρω στο αλυτο προβλημα των δυο διαστασεων. Ειμαστε οι μνηστηρες του χρονου και οι καταδικασμενοι του χωρου. Σημερα περισσοτερο απο καθε αλλη φορα θα πρεπει να συλλογιστουμε μηπως μεσα στην εποχη που μπαινουμε δε μας απομενει αλλο εμπορευμα απο την πνευματικη επιδοση μας... Η δικη μας ορθοδοξη παραδοση της Ανατολης -αμεσα η εμμεσα- εδωσε στη Δυση ο,τι βαθυτερο ακριβως εχει να παρουσιασει εκεινη πνευματικα. Και οταν λεμε δικη μας δεν εννουμε πως εμεις οι Ελληνες δωσαμε στους αλλους τιποτα η πως η ορθοδοξη παραδοση ανηκει σε μας, ειναι εθνικη η φυλετικη, αλλα πως εμεις ανηκουμε σε αυτη κατα το ποσοστο που γινομαστε ημεις, λαος αγιος Χριστου, καθως εγραφε ο Φωτιος απο την εξορια (Επιστολη 126), και μονο κατα το ποσοστο αυτο, οσο την εχουμε η την ακολουθα με, μπορουμε την ορθοδοξη παραδοση να τη λεμε δικη μας; ποτε εθνικα η φυλετικα". (Μελετες, Αθηνα, Εκδ. "Γαλαξιας" 1967, σελ. 17 και 160).]  

 

http://www.antibaro.gr